تهران به عنوان پایتخت ایران، به عنوان دومین شهر پرجمعیت در خاورمیانه، یکی از پر جمعیت ترین شهر های غرب آسیا و به عنوان 34مین شهر پرجمعیت در دنیا با جمعیتی معادل 9 میلیون نفر(سرشماری 1401شمسی) شناخته میشود. قدمت شهر تهران محل مناقشه بود تا اینکه در سالهای اخیر با کشف اسکلت 7000 ساله یک زن و همینطور ابزار های سنگی یافت شده در فاضلاب شهری در منطقه مولوی(بازارتهران) باب جدیدی از حدس و گمان ها قوت گرفت و تاریخ آن به دوران نوسنگی برگشته است.تهران به عنوان یک روستا در نزدیکی شهر ری(که یکی از شهرهای مهم باستانی به شمار میرود) قرار داشت. اما به مرور زمان و بر اثر اتفاقاتی، به اعتبار تهران افزوده شد تا به مرور زمان به مهمترین شهر(که در واقع کلان شهر) ایران بدل شود. در ادامه به اطلاعات تاریخی شهر تهران اشاره خواهیم داشت.
سیر زمانی و دورهای تاریخ تهران تا آغاز صفویه
ادر این بخش، پیشینهٔ تهران را بر اساس منابع معتبر تاریخی و جغرافیایی، در قالب دورههای زمانی منظم بررسی میکند. در این بازه، تنها دادههایی آورده شده که در منابع کلاسیک همچون آثار یعقوبی، یاقوت حموی، حمدالله مستوفی و متون تاریخ عمومی اسلام ثبت شدهاند.
۱. دورهٔ پیش از اسلام (تا سدهٔ ۱ هجری)
- وضعیت تاریخی: هیچیک از منابع باستانی ایران نامی از تهران ذکر نمیکنند.
- نتیجهٔ قطعی: هیچ دادهٔ قابلاستناد دربارهٔ وجود یا هویت تهران پیش از اسلام وجود ندارد.
- منطقهٔ مهم: تنها شهر شناختهشدهٔ این محدوده، ری است که سابقهای بسیار کهن دارد.
۲. نخستین اشارههای تاریخی (قرن ۳ هجری قمری)
حدود: ۲۵۰–۳۰۰ هجری
- منبع: احمد بن ابییعقوب (یعقوبی) در البلدان.
- وضعیت تهران:
- ظاهر شدن نخستینبار در اسناد مکتوب.
- معرفی بهعنوان روستایی از توابع ری.
- فاقد نقش اداری یا سیاسی مستقل.
۳. دورهٔ پیش از مغول (قرن ۴–۶ هجری قمری)
حدود: ۳۰۰–۶۰۰ هجری
- منابع این دوره درباره تهران اطلاعات اندکی ثبت کردهاند.
- تهران همچنان آبادیای وابسته به ری محسوب میشود.
- ساختار گسترده اما روستایی آن تا این زمان قابلاستنباط است.
۴. تهران در آستانهٔ حملهٔ مغول (اوایل قرن ۷ هجری)
حدود: ۶۰۰–۶۲۰ هجری
- منبع کلیدی: یاقوت حموی در معجمالبلدان.
- ویژگیهای ثبتشده:
- تهران روستایی بزرگ با محلههای متعدد.
- وجود خانههای زیرزمینی برای پنهانشدن در هنگام حمله.
- باغات بسیار و شهرت در تولید میوه.
- نتیجه: تهران پیش از حملهٔ مغول نیز محلهبندی گسترده داشت.
۵. پس از حملهٔ مغول (۶۱۷ هجری قمری به بعد)
قرن ۷ هجری
- رویداد کلیدی: ویرانی گستردهٔ ری در حملهٔ مغول.
- تأثیر بر تهران:
- مهاجرت بخشی از ساکنان ری به نواحی اطراف، از جمله تهران.
- افزایش نسبی اهمیت و جمعیت تهران به دلیل کاهش نقش ری.
- وضعیت سیاسی: هنوز فاقد هرگونه مقام اداری مستقل.
۶. دورهٔ ایلخانی و جلایری (قرن ۷–۸ هجری قمری)
حدود: ۶۵۰–۸۰۰ هجری
- منابع تاریخی این دوره تهران را آبادیای آباد و تابع ری ثبت کردهاند.
- هیچ گزارش رسمی دربارهٔ نقش حکومتی یا نظامی تهران وجود ندارد.
- تهران بیشتر به دلیل باغها و حاصلخیزی یاد شده است.
۷. دورهٔ تیموری (قرن ۸–۹ هجری قمری)
حدود: ۷۷۰–۹۰۰ هجری
- در برخی سفرنامهها از تهران بهعنوان منطقهای خوشآبوهوا یاد شده است.
- اما همچنان در ساختار سیاسی جایگاهی مستقل ندارد.
- ری که در حال زوال است، همچنان مرکز منطقه محسوب میشود.
۸. دورهٔ ترکمانان (قرهقویونلو و آققویونلو)
حدود: ۸۰۰–۹۰۰ هجری قمری
- اطلاعات منابع این دوره محدود است.
- تهران گاهی در مسیر عبور نیروهای نظامی قرار گرفته است، اما هیچ بنای حکومتی، مرکز ولایت یا نقش مستقل برای آن ثبت نشده.
۹. تهران در آستانهٔ ظهور صفویه (اواخر قرن ۹ هجری)
حدود: ۹۰۰–۹۰۷ هجری، قبل از رسمی شدن دولت صفوی
- منبع کلیدی: حمدالله مستوفی در نزهةالقلوب.
- ویژگیهای ثبتشده:
- تهران دارای چهل محله و ساختار گسترده روستایی.
- شهرت در میوه و باغات.
- مردم همچنان دارای الگوی سکونت زیرزمینی برای دفاع.
- نتیجه: تهران در آستانه صفویه روستایی بزرگ و در حال گسترش بود اما هنوز به سطح یک شهر نرسیده بود.
۱۰. دورهٔ صفویه (۹۰۷–۱۱۳۵ هجری / ۱۵۰۱–۱۷۲۲ میلادی)
۱۰.۱. آغاز توجه حکومتی به تهران (اوایل صفویه)
- در دورهٔ شاه اسماعیل اول، تهران همچنان قصبهای بزرگ بود.
- بنا به گزارشهای تاریخی، شاه اسماعیل در تهران اردو زده و از منطقه عبور کرده است، اما تهران هنوز نقش مرکزیت ندارد.
۱۰.۲. توسعهٔ تهران در دورهٔ شاه تهماسب اول
این دوره نقطهٔ عطف مهم در تاریخ تهران است.
- شاه تهماسب اول دیوار و برجوبارو دور تهران ساخت.
- شهر بهصورت رسمی یک قریهٔ محصور و امن شد.
- علاوهبر ساخت حصار، چهار دروازه برای تهران ساخته شد.
- این اقدام نخستین مداخلهٔ حکومتی ثبتشده برای تبدیل تهران از روستا/قصبه به یک شهر بود.
۱۰.۳. اواخر صفویه
- تهران یکی از شهرهای میانمرتبه قلمرو صفوی باقی ماند.
- هنوز پایتخت یا مرکز ایالت مهم نبود.
- از تهران در منابع این دوره عمدتاً در مسیرهای عبور شاهان یا مقامات نام برده شده است.
۱۱. دورهٔ افشاریه (۱۱۳۵–۱۱۶۰ هجری / ۱۷۳۶–۱۷۴۷ میلادی)
- نادرشاه در برخی لشکرکشیها از تهران عبور کرده است.
- تهران در این دوره مرکز سیاسی یا نظامی مهمی نبود.
- هیچ اقدام اداری بزرگ در این دوره برای تهران ثبت نشده است.
۱۲. دورهٔ زندیه (۱۱۶۰–۱۲۰۹ هجری / ۱۷۵۰–۱۷۹۴ میلادی)
- در دورهٔ کریمخان زند، تهران یکی از شهرهای تابع ایالت ری محسوب میشد.
- برخی سفرنامههای اروپایی دوره زندیه (مانند سفرنامه شاردن که مربوط به دوره صفوی است اما تا زندیه مورد استناد قرار میگرفت) تهران را شهری رو به رشد توصیف کردهاند.
- با وجود رشد جمعیتی، تهران مرکزیت حکومتی پیدا نکرد.
- ساختار کالبدی شهر در این دوره هنوز کوچک است.
۱۳. دورهٔ قاجار (۱۲۰۹–۱۳۴۴ هجری قمری / ۱۷۹۶–۱۹۲۵ میلادی)
این دوره مهمترین مرحلهٔ تاریخی تهران پیش از دوران معاصر است.
۱۳.۱. انتخاب تهران بهعنوان پایتخت (۱۷۸۶ م / ۱۲۰۰–۱۲۰۱ ق)
- آغا محمدخان قاجار تهران را رسماً پایتخت ایران اعلام کرد.
- این انتخاب آغاز تحول ساختاری، جمعیتی و سیاسی تهران بود.
۱۳.۲. توسعه در دوره فتحعلیشاه و محمدشاه
- ساخت بناهای حکومتی جدید در ارگ تهران.
- توسعهٔ محلات و شکلگیری بازار تهران در ساختار اولیهٔ خود.
- تهران در این دوره شهر حکومتی شد، اما هنوز شکل یک شهر بزرگ را نداشت.
۱۳.۳. دوره ناصرالدینشاه قاجار
یکی از مهمترین دورههای شهرسازی تهران:
- ایجاد نقشهٔ حصار ناصری (با ۱۲ دروازه).
- توسعهٔ شهری با الگوی شهرهای مدرنتر.
- شکلگیری خیابانهای اصلی، میدان توپخانه، و برخی بناهای حکومتی.
- ورود مظاهر مدرنیته (تلگراف، چاپخانه، هنرستان و …).
۱۳.۴. اواخر قاجار و دوره مشروطه
- تهران مرکز اصلی جنبش مشروطهخواهی بود.
- میدان بهارستان و ساختمان مجلس نقش محوری در این دوره داشتند.
- تهران تا پایان قاجار بزرگترین و مهمترین شهر ایران شد.
۱۴. دورهٔ پهلوی اول (۱۳۰۴–۱۳۲۰ شمسی / ۱۹۲۵–۱۹۴۱ میلادی)
- رضا شاه برنامهای منظم برای تبدیل تهران به یک پایتخت مدرن اجرا کرد.
- خیابانکشیهای منظم، تخریب دروازههای قدیمی، و شکلگیری شبکه خیابانی جدید از مهمترین اقدامات این دوره است.
- تأسیس نهادهای مدرن:
- دانشگاه تهران (۱۳۱۳)
- راهآهن سراسری (۱۳۱۷)
- وزارتخانهها و ساختمانهای دولتی
- گسترش تهران به سمت شمال و شکلگیری محلههای جدید.
- تغییرات اجتماعی-فرهنگی در نتیجهٔ نوسازی ساختاری بسیار گسترده بود.
۱۵. دورهٔ پهلوی دوم (۱۳۲۰–۱۳۵۷ شمسی / ۱۹۴۱–۱۹۷۹ میلادی)
- تهران در این دوره به کلانشهر تبدیل شد.
- رشد شدید جمعیت در اثر مهاجرت از سراسر کشور.
- توسعهٔ شمال شهر و شکلگیری ساختار طبقاتی-فضایی تهران.
- گسترش نهادهای اداری، اقتصادی، دانشگاهی و نظامی.
- شکلگیری بزرگراهها، میدانها، مناطق مسکونی جدید و مجتمعهای اداری.
- تهران در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ مرکز صنعتی و سیاسی ایران شد.
- انقلاب ۱۳۵۷، دورهٔ پهلوی را پایان داد و تهران نقش اصلی در رخدادهای آن داشت.
در اوایل قرن هفتم با ویرانی شهر ری، تهران اهمیت تازه ای پیدا کرد و احتمالا با مهاجرت تعدادی از اهالی ری به تهران، تجارت و ساخت و ساز های جدیدی به این روستا اضافه شد و تا حدی باعث پررنگتر شدن و پیشرفت آن شد.مرحله بعدی که به اعتبار تهران افزود، در دوره صفویه اتفاق افتاده.
اما شروع و سرآغار شکوه امروزی شهر تهران را باید در پایتخت شدن آن جستجو کنیم. زمانی که آقامحمدخان قاجار این شهر را به پایتختی برگزید.
تبدیل شدن تهران به یک شهر مدرن هم مدیون اقدامات دوران پهلوی است.در آن دوران تمرکز وظایف سیاسی و تجاری و اداری در پایتخت و شهر تهران باعث بزرگتر شدن و نسبتا مدرن تر شدن آن نسبت به سایر شهرها گردید.
در دوره ی بعد از انقلاب تا پایان جنگ ایران و عراق توسعه شهری تهران متوقف شده بود که بعد از جنگ توسعه شهری دوباره قوت گرفت.
(محتویات این صفحه در حال به روز رسانی است و به زودی تکمیل خواهد شد)