نقشه های قدیمی تهران
فهرست مطالب
چرا نقشه های قدیمی تهران مهم هستند؟
نقشههای قدیمی تهران یکی از جذابترین منابع برای شناخت تاریخ شهری، تحولات اجتماعی، معماری و حتی فرهنگ مردم ایران در چند قرن گذشته هستند. این نقشهها نهتنها موقعیت خیابانها و محلهها را نشان میدهند، بلکه داستان گسترش تهران از یک شهر کوچک ارگدار در دوره صفویه تا پایتخت پرجمعیت قاجار و پهلوی را روایت میکنند. در این مقاله جامع، به مهمترین نقشههای تاریخی تهران، تاریخچه آنها، نقشهنگاران معروف برای علاقهمندان به تاریخ و میراث فرهنگی میپردازیم.
چرا نقشههای قدیمی تهران مهم هستند؟
- نشاندهنده تغییرات کالبدی شهر در دورههای مختلف تاریخی
- منبع معتبری برای پژوهشگران معماری، شهرسازی و تاریخ
- سندیت بصری از محلههای ازبینرفته (مثل محله سنگلج، عودلاجان، چالمیدان)
- ابزار عالی برای گردشگری تاریخی و تورهای تهرانگردی
حصار طهماسبی و برج و باروی آن از قدیمیترین و مدون ترین قسمت های شهر تهران در دل تاریخ است که هنوز قسمتی از آن پابرجاست (بازید از حصارشاه طهماسبی) و نام شهر تهران را بر اساس آنچه درتاریخ میخوانیم به آنچه داخل این حصاربوده اطلاق میکنیم. از این حصار 4 نقشه از قدیم برای ما باقیمانده و در دسترس است که نقشه نازکف قدیمی ترین آنهاست.
نقشه نازکف
1826(1241 قمری)
اولین و قدیمیترین نقشه مسطحه که از تهران به دست ما رسیده(تا به الان) نقشه ناسکف(نازکف) روسی است. این نقشه برای دوره دومین شاه قاجار، فتحعلی شاه قاجار است.این نقشه کاربرد نظامی داشته و یک نقشه ی نظامی تلقی میشود که توسط این افسر ارشد روسیه تهیه شده. تاریخ نقشه نازکف 1826 میلادی (1241 قمری ) است. از آنجایی که سلطنت فتحعلی شاه بین سالهای1211 تا 1250 (قمری) ذکر شده ، میتوان به این نکته پی برد که این نقشه در 9 سال پایانی سلطنت و تقریبا اواخر دوره فتحعلی شاه قاجار ترسیم شده است.در گوشه ی نقشه، نام ترسیم کننده ی آن را سروان نازکف ذکر کرده اند. البته از نازکف یک نقشه دیگر هم باقیمانده است که آن هم نقشه منطقه انزلی است(که در همان سال ترسیم شده 1826 است). در پایین این نقشه، خندق شهر تهران هم ترسیم شده است. نکته جالب در این نقشه این است که علاوه بر حصار طهماسبی، نقاطی از خارج از شهر تهران و اطراف آن را هم ترسیم کرده است که در هیچ نقشه های تاریخی دیگری دیده نشده. البته دقت این نقشه بسیار پایین است و فقط نقاط خاص و مهمی در نقشه ترسیم شده مانند ارگ سلطنتی، مکان های سیاسی و بازار و مکان های اقتصادی مهم و حتی تاسیسات و زیرساخت های شهر تهران. ترسیم کننده توجی به خیابان ها و معابر نداشته که یکی دیگر از دلایلی است که کاربرد نظامی نقشه را تایید میکند. یکی از نکات جالب توجه در این نقشه، توجه ترسیم کننده به هرآنچه درتهران وابسته و متعلق به روسیه است، دیده میشود . به طور مثال در این نقشه محل نگهداری اسرای روس، اوروس میدان(یا میدان روس ها) و یا حتی محل هدایای پادشاهان روس در ارگ سلطنتی نشان داده شده است. حتی در پاورقی نقشه نام هدایا هم ذکر شده است. این نقشه تنها نقشه ی قدیمی تهران است که علاوه بر حصار طهماسبی اطراف حصار هم ترسیم کرده است.
یکی از دلایل دیگر که این نقشه نظامی است، تفاوت سایر نقشه های قدیمی تهران با این نقشه است. سایر نقشه ها به صورت سفارشی یا پیشکشی به شاه ها تقدیم شده ولی در نقشه نازکف چنین چیزی مشاهده نمیشود. به طور مثال در نقشه برزین متن " تصوير دارالخلافه طهران پاي ِر ب تخت پادشاه عالم پناه شاهنشا نصرالدين شاه بن محمد شاه" دیده میشود و یا در نقشه کرشیش متن "به سعي نواب شاهزاده والا تبار اعتضاد السلطنه العلیه علي قلي ميرزا وباهتمام عاليجاه موسيو کرشيش" نوشته شده است در حالی که در نقشه نازکف هیچ متنی که معنای تقدیمی یا سفارشی بودن نقشه ذکر شود وجود ندارد.
نقشه برزین
1848(1227 خورشیدی-1268قمری)
این نقشه در آغاز سلطنت ناصرالدین شاه تهیه شده است(در بعضی از متون اشاره شده است که تهیه این نقشه در اواخر دوره محمدشاه آغار شده است). ایلیا برزین (ایلیا نیکالاویچ برزین) یکی از دانشمندان و شرق شناسان روس است که علاقه شدیدی به زبان های خارجی و گویش ها و لهجه داشت.از او آثار زیادی به جا مانده است که میتوان به چاپ دایرالمعارف آن اشاره ویژه ای داشت. همچنین برزین تحقیقات کاملی در مورد گویش های ایرانی(گیلکی-تالشی-تاتی-مازندرانی-لاهیجانی-کردی وحتی «گبری» (گویشِ بَهدینان یا گویش زرتشیان که در مناطق یزد و کرمان بین زرتشتیان هنوز زنده است) انجام داده بود و بعدها دردانشگاه سنت پترزبورگ به آموزش بعضی ازآنها(مشخصا گیلکی-تالشی-تاتی-مازندرانی) نیز پرداخت. نقشه برزین دومین نقشه ی مسطحه از شهر تهران است با این حال میتوان آن را اولین نقشه غیرنظامی شهر تهران نامید. در این نقشه که با دقت نسبتا خوبی نگاشته شده، جزییات قابل توجهی در دسترس است. تعداد دروازه ها مشخصا 5 دروازه است. دروازه شمیران و دروازه اسدالدوله در شمال، دروازه قزوین درغرب، دروازه شاه عبدالعظیم در جنوب و دروازه دولاب در شرق. نکته جالبی که میتوان به آن اشاره کرد، تعداد مدارس و تعداد بسیار زیاد تکیه ها در شهر تهران در دوره ی ناصری است.تجمع و تمرکز کاروانسرا ها در مرکز و بازار از نکات قابل استنباط از نقشه ی برزین است. مدرسه میرزا صالح(عودلاجان سابق-پامنار کنونی)، مدرسه میرزا زکی(سنگلج سابق)، مدرسه عبدالوهاب، مدرسه مادرشاه با نام و با رنگ قرمز مشخص شده اند. در بالای نقشه به وضوح نوشته ی " تصویر دارالخلافه پای تخت پادشاه عالم پناه" "شاهنشاه نصرالدین شاه بن محمد شاه" و در پایین نقشه متن " به سعی کمترین بندگان الیاس بره زین منقش شد" قابل توجه است.
نقشه کرشیش
1858(1237 خورشیدی)
زمانی که داوود خان مسیحی به عنوان نماینده امیرکبیر به اروپا سفر کرده بود، 7 استاد از اتریش با خود به ایران آورد تا در دارالفنون به تدریس بپردازند. آگوست کارل کرژیژ(موسیو کرشیش) یکی از آن اساتید بود. کرشیش به عنوان معلم توپخانه به ایران آورده شد اما از آنجایی که به علوم دیگر هم مسلط بود، دروس هندسه، حساب، تاریخ و جغرافیا هم تدریس میکرد. از فعالیت های چشم گیرکرشیش میتوان به اندازه گیری ارتفاع کوه دماوند و راه اندازی اولین تلگراف اشاره کرد. اما کرشیش با مشارکت درکشیدن نقشه تهران بیشتر برای ما شناخته شده است. این نقشه که با مقیاس1 به 10000 است، سومین نقشه شهر تهران در نظر گرفته میشود که از نظر دقت و جزئیات تا حد بسیار مطلوبی ترسیم شده است. نکته حایز اهمیت این است که تیم نقشه کشی از امکانات کافی برخوردار نبودند به همین جهت در مقیاس نقشه از قدم(گام) به جای متر استفاده کردند(که در پایین نقشه مشخص شده). این نقشه را موسیو کرشیش با کمک دو تن از شاگردانش در مدت 3 ماه تهیه کرد. شاگردان وی عبارت بودند از: محمد تقی خان مقدم- ذوالفقار بیک محلاتی. در شماره 411 روزنامه وقایع اتفاقیه، خبر ترسیم نقشه ذکر شده و همچنین ناصرالدین شاه 100 تومان انعام برای این کار در نظر گرفت که 50 تومان به موسیو کرشیش رسید و به محمد تقی خان مقدم 25 تومان و ذوالفقار بیک محلاتی هم 25 تومان. ناصرالدین شاه دستور چاپ گسترده ی این نقشه (به تعداد 1200 نقشه) را داد تا در دسترس همگان قرار گیرد.
تغییرات زیادی در این نقشه نسبت به نقشه برزین مشاهده میشود. اما شاخص ترین آن اضافه شدن دروازه محمدیه به نقشه است. در این نقشه به وضوح محل چال حصار و چال میدان برای نگاه تیزبین بینندده مشخص است.
نقشه نجمالملک
۱۲۷۰
عبدالغفار نجم الملک یکی از اساتید دارالفنون بود که دقیق ترین نقشه ی دوره ناصرالدین شاه را تهیه کرد. این نقشه با کمک 20 نفر از شاگردان او و در مدت 1 سال تهیه شد. مقیاس این نقشه 1:2000 است و نسبت به سایر نقشه ها دقیق ترین و آکادمیکترین نقشه بر اساس علم روز آن زمان است. در نقشه های قبلی زوایا به صورت تقریبی محاسبه شده بود و فاصله ها نیز بر اساس گام محاسبه شده بود اما در این نقشه با ابزار آلات دقیق تر زوایا و فاصله ها محاسبه شده است. در بالای نقشه "نقشه شهر دارالخلافه ناصری طهران صانها الله تعالی عن الحدثان" خود نمایی میکند. حاشیه نویسی زیادی در این نقشه به چشم میخورد. متن زیر در بالای نقشه در سمت راست و چپ نوشته شده است:
"بسمه تعالی، چون حسب الامر اعلیحضرت اقدس شاهنشاه ناصرالدین ارواحنا فدا مقارن سال ۱۲۸۵ هجری وسعت شهر از اطراف افزوده شد و باستیون جدیدی حول آن ساخته شد مقرر گردید که نقشه عمارات اطراف شهر قدیم را که داخل باستیون شده مهندسین مدرسه مبارکه دارالفنون بردارند پس به حکم مرحوم مغفور اعتضادالسلطنه وزیر علوم علیقلی میرزا که آنوقت ریاست کل مدرسه مبارکه به عهده کفایت ایشان بود و به اطلاع و سرپرستی جناب فخامت نصاب نیرالملک امیر تومان جعفرقلیخان رئیس مدرسه مبارکه حقیر عبدالغفار نجم الملک که سالهاست به معلمی کل علوم ریاضی و ... اشتغال دارد به دستیاری عمده الأمرا محمد حسین خان سرتیپ اول ناظم مدرسه و به همراهی بیست نفر شاگردان مهندس که آن وقت بعضی فارغ التحصیل بودند و بعضی نیز در تحصیل مثل نواب محمدحسن میرزای سرتیپ و آقا علیخان سرتیپ و.. ذوالفقارخان سرتیپ و سلیمانخان سرتیپ و ... مدت یکسال اوقات صرف نموده همه روزه از صبح تا شام در صحرا و محلات گردش نموده به دقت تمام نقشه برداشت و شبها را تا سحر با مقیاس یک دو هزارم اعمال روز را در ورقی نقش نمود و آنضمن { آن ضمن} این دسته فارغ التحصیل شده متفرق شده طبقه دیگر که بر روی کار آمدند مثل سلیمانخان و مهدیخان و میرزا احمد و آقاخان معلمین جزو ریاضی و ... را قرارداد که آنچه به مرور زمان در اطراف شهر تازه عمارت شده و آنچه تغییر و تصرف واقع گشته باضافه نقشه شهر قدیم را بتدریج بردارند و این کارها سالها طول کشید و آن طبقه هم فارغ التحصیل شد دسته دیگر روی کار آمد مثل میرزا اسمعیل خان و سیف الله خان و علیخان قاجار و اسدالله خان قاجار و ... اینها را هم به مرور مشغول داشته تا آن طبقه هم فارغ التحصیل شدند. طبقه دیگر روی کار آمدند مثل میرزا محمود منجم باشی اخوی زاده اینجانب و رضاقلیخان قاجار و میرزا آقاخان و سلطان احمد میرزا و ... این طبقه را نیز مدتی مشغول همانکار داشت و ضمنا سلیمانخان مسیحی را گماشت که نقشه اطراف شهر را، چون خیلی وسیع بود ابعادش را نصف کند تا سطح آن یک ربع شود به مقیاس یک چهار هزارم و سلیمانخان معلم ریاضی را گماشت تا تمام نقشه خارج و داخل شهر را در ورقی نقل کند و عمده زحمات این نقشه را همین شخص سلیمانخان سرهنگ و معلم ریاضی به دستورالعمل اینجانب متحمل شد و این عمل تا اواسط سال ۱۳۰۵ بانجام رسید و نقشه کشیده شد و عمده عمارات و تغییرات در عرض مدت این بیست سال واقع شد و اگر چه هنوز از اراضی بایره در گوشه و کنار باقیست، ولی منبعد به زودی تغییرات کلی دست نخواهد داد و الحق حال نقشه ساخته شده خیلی صحیح و دقیق که تاکنون به این صحت و درستی نقشه کشیده نشده و چنان دقیق است که میتوان خانهها و املاک مردم را با کمال دقت آنرا؟ و مساحت نمود و با وجود این از آنجا که انسان جایزالخطاست ممکن است سهو و لغزش واقع شده باشد و بالجمله، چون عمل به اینجا رسید ملاحظه نمود که زمین شهر افقی نیست طرف شمال بلند است و طرف جنوب پست مناسب دید محیط شهر را تسویه نماید تا قدر بلندی و پستی معلوم شود و از روی نقشه بتوان فهمید که آب از کدام طرف ممکن است جاری شود مدت ده روز خود حقیر باتفاق طبقه اخیر مهندسین بصحرا رفته دور شهر را بدقت تمام تسویه و تراز نمودرو حاصل عمل را در نقشه نقل کرد و معلوم شد که طرف دروازه دولت بقد هشتاد و دو ذرع بلندتر است از طرف غربی دروازه خانی آباد و همین طبقه اخیر نقشه قراء و آبادیهای اطراف باستیون را تا یک فرسخ عرض نیز برداشته اند که در این ورق نگنجید و ختم عمل مقارن شد با زمان وزارت جلیله علوم جناب جلالتماب اجل آقای مخبرالدوله علیقلی خان وزیر تلگراف و معادن و ... دام اقباله العالی که الحق حسن کفایت و کاردانی و مواظبت این شخص؟ برادر محترم ایشان جناب نیرالملک و محمد حسینخان سرتیپ مدرسه مبارکه دارالفنون رونقی دیگر یافته و ترقیات فوق العاده نموده و علوم و فنون جدید بسیار در این سنوات ریاست ایشان شیوع یافته و کتب علمیه زیاد ترجمه و تألیف و باسمه شده و میتوان ادعا نمود که مثل مدارس اروپا شاگردان در اینجا تربیت میشوند و ترقی میکنند و آنرا اقسام فنون ریاضی و مهندسی و نظامی و طبیعی و طب و موسیقی و السنه و ... تعلیم و تعلم میشوند محیط باستیون جدید نوزده هزار و دویست متر فرانسه یا هیجده هزار و چهارصد و شصت ذرع شاه است و مساحت تمام زمین جوف باستیون بحسب ذرع مربع سی و شش کرور و نصف است و از آنجمله مساحت شهر قدیم هشت کرور و شصت هزار ذرع مربع است، اما جمعیت دارالخلافه را دو سال قبل از ابتدای برداشتن نقشه شهر حسب الامر الاعلى حقیر بدقت مشخص نمود تعداد کل نفوس یکصد و شصت هزار نفر شد، ولی امروز که بیست و سه سال بعد از آن تاریخ است به دویست و پنجاه هزار نفر میرسد و عدد بیوتات داخل شهر قدیم به حساب نه هزار باب شد و بیوتات خارجه هم به نه هزار میرسد
مجموعا هیجده هزار باب و عدد مساجد معتبره دویست باب و عدد کلیساهای کاتولیک و پروتستان و ارامنه چهار باب و عدد حمامهای عمومی چهارصد باب /عرض جغرافی طهران از خطوط استوا سی و پنج درجه و چهار دقیقه شمالی است و طول شرقیش از پاریس چهل و نه درجه و دو دقیقه است و ارتفاع طهران از سطح بحر محیط یکهزار و یکصد و سی ذرع شاه است یا یکهزار و یکصد و هشتاد متر و حرارت هوا در تابستان سی و شش درجه یکصد قسمتی است و در زمستان ده درجه زیر صفر و ارتفاع آفتاب در تابستان هفتاد و هفت درجه و چهل و هشت دقیقه است و در زمستان سی درجه و پنجاه و دو دقیقه و در اول بهار و پاییز پنجاه و چهار درجه و بیست دقیقه و اطول ایام در تابستان چهارده ساعت و بیست و شش دقیقه است و در زمستان نه ساعت و سی و چهار دقیقه و طول شاغول ثانیه شمار نهصد و نود و سه میلیمتر است و قوه جاذبه زمین به افق طهران در سرعت سقوط اجسام در آخر ثانیه اول نه متر و هفتصد و نود و هفت میلیمتر است و انحراف عقربه قطب نما از خط نصف النهار نجومی از شمال بسمت مشرق یکدرجه و نیم است موافق رصد جدید حقیر و انحراف قبله از جنوب بسمت مغرب سی و هفت درجه و بیست و شش دقیقه است سرعت سیر نقطه طهران بحرکت وضعیه شبانه روزی در هر ثانیه سی و شش ذرع و نیم است و سرعت حرکت انتقالیه اش در حول آفتاب در هر ثانیه بیست و نه هزار و دویست و سی ذرع است یا پنج... فرسخ الاعشرفرسخ"
ستون سمت راست پایین نقشه
علامت عمارات دولتی و اعیان دولت، علامت باغهای شهر، علامت مزارع شهر، علامت یخچالهای شهر، علامت حدود محلاتشهر، علامت خطوط تلگراف، علامت کورهها و زمینهای گود، علامت تاکستانهای شهر، علامت قنوات و مجاری آب، علامت زمینهای بایر و شن زار. ستون سمت چپ پایین نقشه علامت امامزادههای شهر، علامت مساجد شهر، علامت مدارس شهر، علامت تکایای شهر، حدود محلات و راه آهن، علامت قراولخانه ها، علامت کاروانسراها، علامت بازارها و دکاکین، علامت کوچههای شهر، علامت قبرستانها.
توضیح، پایین سمت راست نقشه در سی سال قبل مسیو کرشیش نمساوی {اطریشی} و معلم توپخانه مدرسه مبارکه دارالفنون به استمداد شاگردان خود نقشه از طهران برداشت که ابعاد آنرا بقدم پیموده بودند و زوایا را بتقریب گرفته بودند اعتبار علمی نداشت و تخمینی بود معهذا برای اشخاصی که بخواهند وضع سی سال قبل طهران را ببینند مفید است بعضی عمارات وسیعه اعیان و معارف را مهندسین مکرر رفتند اذن بطلبند نقشه بردارند صاحبان آنها بهر ملاحظه بود اذن ندادند و محل عمارات بیاض و ساده باقی ماند و در این تاریخ هزار و سیصد و نه که حسب الامر الاعلی مقرر شد نقشه دارالخلافه به زیور طبع درآید تغییرات کلیه که در اوضاع عمارات راه یافته بود مجددا اصلاح شد و مقرب الحضره العلیه سلیمانخان سرهنگ مهندس ولد خدادخان و معلم جزو ریاضی مدرسه با مرکب چاپ نقشه را با کمال دقت نقل نمود و متحمل زحمات گردید پس این نقشه مطابق است با وضع شهر دارالخلافه در تاریخ محرم سنه ۱۳۰۹ نجم الملک توضیح، پایین سمت راست نقشه نقشجات اطراف شهر که طبقه اخیر مهندسین میرزا محمود منجمباشی و رضاقلیخان و ... کشیده و برداشته اند. اینها هستند نقشه جلالیه، بهجت آباد، اسب دوانی، امامزاده حسن، خانی آباد، علی آباد، یخچی آباد، اسفندیاریه، دولاب و نقشجاتی که حقیر برداشته نقشه تپگرافی راه عربستان است از طهران الى اصفهان و عراق و بروجرد و خرم آباد و دزفول و شوشتر و اهواز الى محمره و بصره و مراجعت از شوشتر از راه بختیاری الی اصفهان به انضمام نقشه بلاد عرض راه بطور کلی یعنی محیط هر شهری با معابر اصلی و ابنیه معتبر آن و علاوه بر این نقشجات از علوم آنچه حقیر نوشته و بطبع رسیده اطلس جغرافیاست قریب شصت ورق با دو جلد شرح احوال ممالک و دو کتاب در علم حساب و کتابی در اصول هندسه و مثلثات مستقیم الخطوط و رساله در شرح جداول لگاریتم اعداد و جیب و ظل و رساله در حل مسایل لاینحل خلاصة الحساب مرحوم شیخ بهایی که بدرجات عالیه جبر و مقابله منتهی میشود و آنچه از کتب نوشته شده هنوز بطبع نرسیده متعددند مثل نقشه کشی و هندسه دسکریپتیوو پلازکته که علم تسطیح باشند و جبر و مقابله و مثلثات کروی و راه سازی و پل سازی و قلعه سازی و فیزیک و هندسه آنالیتیک و حساب و دیفرانسیل و علم هیأت و نجوم جدید و علم تپگرافی و ستاتیک که شعبه ایست از جراثقال فی شهر محرم الحرام ۱۳۰۹عبدالغفار
توضیح، پایین سمت چپ نقشه
اعلام لازم الاذعانطبع این نقشه بدون اطلاع و اجازه اداره جلیله وزارت علوم قدغن است و ممنوع به هر قسمی از اقسام خواه به زبان فارسی یا عربی یا فرانسه و ... خواه به همین اندازه یا کوچکتر و بزرگتر خواه در داخل مملکت ایران و خواه در ممالک خارجه مخبرالدوله وزیر علوم کتبه العبد الآثم الجانی عباس ابن الهمدانی[ نوشت آن را بنده گناهکار جانی عباس فرزند الهمدانی]توضیح، پایین مرکز نقشه عمل سلیمانخان مهندس و معلم ریاضی
علامت جهات، بالا سمت چپ نقشه
طهران (مرکز علامت)، خط نصف النهار نجومی، خط نصف النهار مغناطیسی، شمال، سمت مشهد رضا، مشرق، جنوب، سمت قبله، سمت کربلا، مغرب
مقیاس نقشه، پایین مرکز نقشه
مقیاس نقشه یک جزو از چهار هزار جزو است / بحسب متر فرانسه / بحسب ذرع شاه
نقشه محمد غفاری ۱۳۲۳
به زودی
نقشه دایره جغرافیایی ستاد ارتش ۱۳۲۷
به زودی
(محتویات این صفحه در حال به روز رسانی است و به زودی تکمیل خواهد شد)